Slechte vitamine D-status risicofactor voor diverse chronische aandoeningen

Bekend is dat vitamine D-tekort tot botafwijkingen kan leiden. Maar behalve voor het beendergestel blijkt vitamine D ook voor tal van andere lichaamsweefsels belangrijk te zijn. Onderzoek wijst erop dat een slechte voorziening met deze nutriënt bij zeer uiteenlopende chronische kwalen een rol kan spelen. Daartoe behoren onder meer myopathie, hypertensie, diabetes mellitus, reumatoïde artritis, bepaalde vormen van kanker en inflammatoire darmaandoeningen zoals de ziekte van Crohn. 

Vitamine D-moleculen die uit de voeding zijn geabsorbeerd of onder invloed van ultraviolette straling type B (golflengte 290-315 nm) in de huid zijn gesynthetiseerd worden in de lever omgezet in 25-hydroxyvitamine D ofwel 25(OH)D.
Uit deze vitamine D-metaboliet wordt vervolgens in de nieren het vitamine D-hormoon 1,25-dihydroxyvitamine D (1,25(OH)2D) ofwel calcitriol gemaakt. De renale calcitriol-synthese wordt homeostatisch gereguleerd door PTH, het bijschildklierhormoon waarvan de productie onder meer afhankelijk is van de calciumconcentratie in het bloed.
Om de hoeveelheid calcium in het bloed op het gewenste niveau te houden kan calcitriol zowel de tubulaire reabsorptie van het mineraal in de nieren als de absorptie ervan uit de darmen bevorderen. Behalve bij de systemische calcium-homeostase speelt calcitriol ook een essentiële rol bij het intracellulaire calciummetabolisme in uiteenlopende weefsels.

Belangrijk in dit verband is dat calcitriol kan functioneren als een steroïd-hormoon dat door binding aan cellulaire vitamine D-receptoren de activiteit van diverse genen kan beïnvloeden. Daartoe behoren behalve genen die betrokken zij bij het calcium- en het bot-metabolisme onder meer ook genen die van belang zijn voor de celdelingscyclus, het immuunsysteem en het hematopoïetische stelsel.
Van meer dan 30 verschillende weefsels is inmiddels aangetoond dat ze beschikken over vitamine D-receptoren, die op verschillende plaatsen in de cel (bijvoorbeeld cytosol of celkern) kunnen voorkomen. Zo zijn onder meer vitamine D-receptoren aangetroffen in spiercellen, pancreascellen, neuronen, huid-keratinocyten, huid-fibroblasten, geactiveerde T-cellen, ovariumcellen, colon-enterocyten, prostaatcellen, hypofyse-cellen en endotheelcellen in de aorta. Ook is vastgesteld dat in verschillende weefsels waarin vitamine D-receptoren aanwezig zijn lokaal calcitriol kan worden geproduceerd.
Onderzoek wijst er verder op dat naast calcitriol ook andere vitamine D-metabolieten, waaronder de calcitriol-precursor 25(OH)D, belangrijke fysiologische functies vervullen.

Gezien de veelzijdige werkzaamheid van vitamine D kan een inadequate voorziening met deze nutriënt tot zeer uiteenlopende ziekteverschijnselen en klachten leiden. Het meest bekend is de door verminderde mineralisatie van het groeiende skelet veroorzaakte ziekte rachitis, die vroeger vaak bij kinderen voorkwam. Inmiddels is duidelijk dat een tekortschietende vitamine D-status ook een factor kan zijn bij op oudere leeftijd optredende osteoporose.
Aangetoond is verder dat vitamine D-gebrek kan resulteren in stoornissen in het functioneren van skeletspieren en dat de bij deze vorm van myopathie bestaande spierzwakte door vitamine D-suppletie kan worden gecorrigeerd. Ook zijn er aanwijzingen dat een slechte vitamine D-status door een nadelig effect op het myocard kan bijdragen aan de ontwikkeling van hartfalen.
Onderzoek wijst er verder op dat vitamine D-tekort onder meer een rol kan spelen bij verminderde weerstand tegen bepaalde infectieziektes, bij reumatoïde artritis, colitis ulcerosa, ziekte van Crohn en multiple sclerose. Verder zijn er aanwijzingen dat een slechte vitamine D-status kan bijdragen aan een verhoogd risico op bepaalde vormen van kanker en aan het optreden van essentiële hypertensie. Dit laatstgenoemde aspect hangt mogelijk samen met het feit dat een tekort aan vitamine D kan leiden tot een verminderde activiteit van een calcitriol-afhankelijk enzym dat voor het cellulaire calcium-metabolisme belangrijk is.

Vermeldenswaard is verder dat uiteenlopende studies corroboratie bieden voor de hypothese dat vitamine D-tekort een rol kan spelen bij diabetes mellitus. Zo wijst onderzoek erop dat een achteruitgang in de vitamine D-activiteit zowel de insuline-secretie kan verminderen als de insuline-resistentie kan doen toenemen.
Verder werd bij een Finse studie geconstateerd dat bij mensen die als zuigeling regelmatig vitamine D-suppletie kregen 30 jaar later het risico op diabetes type 1 bijna 90 procent lager was dan bij personen bij wie deze suppletie niet was toegepast (relatief risico 0,12). Omdat auto-immuunprocessen een pathogenetische factor zijn bij diabetes type 1 is de protectieve werking van vitamine D tegen deze aandoening mogelijk onder meer te danken aan de immuunmodulerende eigenschappen van calcitriol.
Verschillende onderzoeksresultaten wijzen erop dat de behoefte aan vitamine D hoger is dan de huidige opvattingen over een adequaat inname-niveau aangeven. Aannemelijk is dat met name voor een optimale vitamine D-status, waarbij ook chronische vitamine D-afhankelijke aandoeningen effectief worden voorkómen, een hogere orale inname nodig is dan thans doorgaans wordt aanbevolen.

Vitamin D in preventive medicine: are we ignoring the evidence?; Zittermann A (Department of Nutrition Science, University of Bonn, Bonn, Duitsland); British Journal of Nutrition 89(5):552-572, mei 2003

Terug naar overzicht